21 mei 2008

Kansen voor Europa: Innovatie met Mensen

Auteur: Rick Wielens (HIP-EU)

Alweer enige jaren geleden, woonde ik een bijeenkomst bij over scenario planning met een strateeg van een elektronica reus uit het zuiden van Duitsland. Hij stelde zich de vraag wat voor een soort economie Europa in 2020 zou zijn, rekening houdend met  de grote impact van vergrijzing en de toen nog verwachte migratie van welvarende boomers naar de mediterrane landen .

Een wat donker scenario volgde. De maakindustrie was in die 20 jaren naar andere landen verplaatst. Nadat eerst alleen de productie verplaatst was  volgde al snel ontwikkeling omdat de producten ook telkens verbeterd moesten worden. Toen vervolgens de talent pool in Europa volledig ontoereikend bleek en de markt in Azië zeer sterk op kwam werd ook research verplaats naar Azië. Voor vele  kleinere toeleverende ondernemingen de doodsteek, daar met het verdwijnen van de grote ondernemingen het niveau van de technologie ontwikkelingen zakte en tengevolge de toegang tot de internationale handel, een groot deel van de export en het netwerk dat wereldwijd top bedrijven en instituten bij elkaar bracht..

Inmiddels is uit cijfers van de Europese Unie af te leiden dat bij de top 700 bedrijven die investeren in R&D in Europa ruim 25% van de R&D capaciteit in de komende 5 jaren met pensioen gaat. Uit dezelfde cijfers is te halen dat de talent pool in Europa nog niet voor de helft deze uitstroom met nieuwe bèta opgeleiden voorziet, nog afgezien van de tijd die nodig is om mensen op te leiden om met de gelijke intensiteit innovatie te blijven doen. Daarnaast zijn de opleidingen door de vele applicaties veel complexer geworden en is de basis kennis vaak de knowhow van een bedrijf geworden, waardoor de basiskennis (bv analoge elektronica) niet meer specifiek  onderwezen wordt.  Meer innovatie is de Europese doelstelling maar dit vereist meer mensen die innovaties kunnen doen en de relevante basis kennis hebben. Open Innovatie kan daar wellicht soelaas bieden. Open innovatie vereist echter niet alleen een proces- maar ook een zeer grote mentaliteitsverandering bij de bedrijven. Kleinere ondernemers doen eigenlijk niets anders dan samenwerken met andere partijen. Die ondernemers weten dat de enige manier om in de toenemende complexiteit te overleven bestaat uit het ontwikkelen van een netwerk van partners. Open innovatie lijkt dus eigenlijk een uitvinding van de kleine ondernemers en grote ondernemingen kunnen met het ontwikkelen van een relevant netwerk naar buiten hier ook voordeel uit halen.

Soms is de oplossing echter eenvoudiger. Er is een tweede onbenutte kans die in ieder geval op korte termijn ruimte biedt en dat zijn de babyboomers. De uittocht van zeer ervaren R&D en engineering mensen bij grote bedrijven is feitelijk kapitaalvernietiging. Deze mensen hebben veel basis kennis en hebben de afgelopen 30 jaren de nieuwe producten en processen bedacht en succesvol in de markt gezet. Ze zijn zeer goed in staat en bereid, als de condities ervoor geschapen worden, om in de techniek mee te blijven denken en helpen. Meer dan 70% van de hoger opgeleiden geeft zelfs aan professioneel actief te willen blijven na pensionering. Niet zozeer door het invullen van banen maar wel door het invullen van leemten op kennis- en ervaringsgebied. De sleutel is het vinden, beschikbaar maken en houden van die kennis en ervaring voor bedrijven en organisaties. Ervaring en kennis die zich uitstrekt van zeer technologisch specialistische kennis tot ervaring in het succesvol in de markt zetten van nieuwe producten en diensten. Kennis en evaring die zowel grote als kleine bedrijven kunnen gebruiken om oplossingen uit andere industrie gebieden toe te passen, om de toenemende complexiteit het hoofd te bieden of vanuit de opportuniteit bekeken om meer kansen te creëren zonder grote investeringen en risico's.

In de US hebben een aantal Multinationals jaren geleden al eens de krachten verenigd om intelligent met de uitstroom van kennis en ervaring om te gaan, daar is destijds Yourencore uit ontstaan. In Europa ligt de zaak iets anders en daar is inmiddels HIP Europe actief. De grote kans voor zowel de grotere als kleinere bedrijven bestaat de komende jaren uit het actief binnenhalen en inzetten van deze kennis en ervaring. Daarnaast biedt het verbinden van deze mensen in cross technologie en cross industrie netwerken een potentieel voor bedrijven om met laag risico en hoge kennis zeer complexe en interessante producten te ontwikkelen en meer samenwerkingsvormen en partijen te vinden. De kans voor de kleinere ondernemingen is om deze kennis en ervaring te gebruiken voor het ontwikkelen van eigen OEM- en internationalisering activiteiten om zo zelfstandig en onafhankelijker te worden van de grote technologie bedrijven.

Gezien de gigantische investeringen die nodig zijn om meer mensen in techniek op te leiden zou open innovatie als een vorm van asset utilisation door de overheden in Europa op een hoger plan getild moeten worden. Open innovatie in de breedste zin, tussen bedrijven maar ook tussen mensen, beginnend en ervaren, komend uit vrijwel alle industrieën. Het is een kans vanuit bedrijfsperspectief en vanuit sociaal maatschappelijk oogpunt: beter gebruik maken van de mogelijkheden die voorhanden zijn. Natuurlijk zullen er nieuwe structuren gevonden moeten worden om ervaren mensen geïnteresseerd te houden. Als dat lukt zou het bijna duurzaam genoemd kunnen worden.....

Rick Wielens is oprichter van HIP-EU, een platform dat R&D vraagstukken koppelt aan senior R&D specialisten.

12 september 2007

Het MKB verzilvert publieke kennis

Door Murk Peutz

Globalisering raakt het innovatievermogen van onze bedrijven in de kern. Producten moeten sneller vernieuwd worden. Consumenten eisen meer ‘features' voor minder geld, en ‘hoogste kwaliteit' spreekt overal voor zich. Bedrijven reageren hierop door minder alleen de boer op te gaan. Samenwerken in product- en dienstontwikkeling wordt steeds meer de trend. Aan grofweg de helft van de nieuwe producten is al een vorm van samenwerking vooraf gegaan. Ook op de R&D afdelingsdeur zit geen slot meer. Met ‘Open Innovatie' is een werkwijze gevonden waar sneller en beter geld uit (elkaars) vindingen verdiend wordt. Toch kan het MKB niet al deze openheid ‘zomaar' verzilveren. Ondernemers weten elkaar redelijk vaak te vinden, maar onderzoekers bij universiteiten en instituten zijn voor hen grote onbekenden. Met de juiste aanpak en begeleiding komt hierin verbetering.

De Internationale handel is in het laatste decennium meer dan verdubbeld. Grote arbeidsreservoirs maar ook markten in India, China en Rusland hebben zich geopend. Overal in de wereld vindt de industrie haar goedkoopste productielocatie. De grote schaarste aan zeeschepen en lange wachttijden in havens lijkt de trend te bevestigen. Deze concurrentie op wereldschaal maakt bestaande diensten goedkoper en nieuwe diensten mogelijk. Indiase artsen kijken naar röntgenopnames uit Amerika en vertaalbureaus ontstaan op het platteland van Noord China. Dit fenomeen staat inmiddels bekend als ‘offshoring'. Voor wie meer voorbeelden wil, de bestseller ‘the World is flat' van Thomas Friedman staat er vol mee. Hij voorspelt dat niet-onderscheidende producten of diensten niet in het dure westen maar in die nieuwe opkomende economieën gemaakt zullen worden. Blijven dan alleen de schoonmakers en obers hun brood verdienen in Nederland? En bij wie gaan ze dan schoonmaken en oberen?

Alleen innovatie kan deze vragen beantwoorden. De Europese Unie ziet dan ook in de aanval de beste verdediging. In 2010 moet Europa de meest concurrerende kenniseconomie van de wereld zijn. Met veel nieuwe producten en diensten op basis van intelligente toepassing van wetenschap moet de race gewonnen kunnen worden. Hiervoor worden bedrijven geacht gezamenlijk 2% van het Bruto Binnenlands Product in R&D te steken. Volgens het CBS (Het Nederlandse Ondernemingsklimaat in cijfers, 2007) gebeurt dat niet. In Nederland wordt gemiddeld 1% van het BBP aan R&D uitgegeven. Zie hier het dilemma voor de Nederlandse beleidsmaker.

Meer Innovatie: wens en werkelijkheid

Dus we gaan meer toevoegen aan onze producten en diensten, anders koopt de klant bij de Chinees. Toch is deze angst gestoeld op harde feiten. Zo maakt ICT het mogelijk om met een machine ook een onderhoudspakket mee te leveren. Via het telefoonnetwerk kan een centrale meldkamer of een computer allerlei gegevens verwerken en op tijd de machine onderhouden. Een kopieermachine kan een onderhoudsmonteur dus vanzelf bestellen. Een secretaresse is niet meer nodig. Laat staan de hulpvaardige collega van de debiteurenafdeling. De fabrikant van de machine kan dus naast de verkoopprijs ook een extra dienst meeverkopen: meer toegevoegde waarde. In theorie kan ook een Chinese firma deze dienst erbij verkopen. Maar, en dat is het mooie, je hebt kennis nodig van de markt, van de klanten en de gewoonten ter plaatse. Regionaal verankerde firma's doen hierbij hun voordeel, en zo blijft groei door innovatie in Nederland haar vruchten afwerpen. Overigens is ‘offshoring' nog steeds mogelijk als een regionale dienstverlener de machine koopt in China en de rest er zelf bij doet.

De slimme toepassingen van technologie en wetenschap zijn bij uitstek geschikt voor kleine en vaak jonge MKB ondernemers. Zich snel openende niche markten zijn dan ook ideale doelen voor het MKB. Grote concerns zien vaak onvoldoende brood in kleine markten. Vaak zijn ze ook te traag om een nieuwe niche te bezetten. Kleine bedrijven daarentegen kunnen maar moeizaam concurreren in de grote volwassen markten, waar kosten hoog zijn en marges dun. Voorwaarde is wel dat ondernemers gemakkelijk bij (nieuwe) technologie kunnen komen. Voorwaarde is ook dat er voldoende ondernemers zijn die dat ook willen en proberen. Het CBS becijferde onlangs dat die vlieger voor Nederland niet op gaat. Nederland neemt een middenpositie in als het gaat om het aantal innovatieve bedrijven. Dus naast een geringe investeringsdrang in R&D hebben we ook nog relatief weinig actieve ‘innoveerders'. Gelukkig is er ook goed nieuws van het CBS. Nederland scoort uitzonderlijk hoog op de bereidheid om samen te werken. Dit is een belangrijk feit. Want indien we erin slagen om kennis aan te boren en bedrijven te motiveren deze toe te passen, dan kunnen de ‘teamwork-skills' het schip vlot trekken. Juist naar dat ‘aanboren van publieke kennis' is recentelijk onderzoek gedaan met verrassende inzichten.

Publieke kennis verzilveren met ‘smart vouchers'

We moeten dus woekeren met onze talenten. De winnaar is de ondernemer die het snelst toepassingen vindt met nieuwe technologie in kleine markten. Het gaat dus om twee aspecten: je moet toegang hebben tot de kennis én deze toepassen in commercieel succesvolle producten en diensten. Ofwel, om in het voorbeeld van de kopieermachine te blijven: onderhoud op afstand snappen én er geld voor krijgen van klanten. Die toegang tot kennis kan in Nederland nog verder verbeterd worden. Het blijkt namelijk dat onderzoeksresultaten van universiteiten, hogescholen en instituten maar zeer beperkt door het MKB gebruikt worden. Slechts een fractie van het MKB werkt samen met een dergelijke ‘publieke kennisinstelling'. Hier ligt dus een enorm potentieel. Wellicht is hier zelfs een mogelijkheid om de geringe gemiddelde R&D inspanning van bedrijven via de publieke instellingen te stimuleren. Je moet ondernemers dan wel laten samenwerken met (publieke) onderzoekers.

Een recente studie in Limburg (‘Ondernemers op Onderzoek', project mkb springplank) gaf aan dat drie elementen het verschil kunnen maken als je publieke kennis wilt verzilveren. Een eerste element heeft te maken met een goede voorbereiding. Omdat ondernemers maar zelden R&D projecten doen met een universiteit is er weinig ervaring in het bedrijf opgebouwd. Bovendien zijn de projecten meestal risicovol. Vaak werkt de beoogde toepassing toch anders of blijkt de markt er niet in geïnteresseerd te zijn. De ondernemer en onderzoeker doen er in dergelijke risicovolle situaties goed aan het onderzoek grondig voor te bereiden. Elkaars verwachtingen en een zeer precieze definitie van de onderzoeksvraag moeten van te voren vast staan. Zo niet, dan zorgt de grote dynamiek vanzelf voor teleurstellingen. Een tweede element gaat over de bereikbaarheid van publieke onderzoekers. Kennisinstellingen hebben geen gelikte marketingmachine of actief verkoop apparaat. Contact met onderzoekers gaat meestal via netwerken en adviseurs. Een ondernemer die iets wil, moet in die netwerken geïntroduceerd en vervolgens ‘gecoached' worden. Een derde element gaat over de begeleiding van de onderzoekstrajecten. Naast de geringe ervaring bij de ondernemer met onderzoek zijn ook de cultuurverschillen tussen onderzoeker en ondernemer groot. Ondernemers willen snel resultaat zien en benaderen onderzoeksvragen vanuit een brede context. Een vraag over de toepasbaarheid van een nieuw metaal houdt volgens een ondernemer al snel ook de mogelijke productiewijze in. Logisch, als je vanuit markt en producten denkt, dan moet productie en verkoop mee genomen zijn. Dit ‘scherp krijgen en scherp houden' van het onderzoek vraagt meestal om een onafhankelijke derde. Iemand die vertrouwd wordt en geen (commercieel) belang in het onderzoek heeft. Adviseurs van Syntens treden bijvoorbeeld vaak op in deze rol. In de laatste tien jaar is hiervoor het concept van de ‘smart voucher' ontstaan. Een ondernemer voltooit een onderzoekstraject met een kleine financiële prikkel (subsidie) én met behulp van onafhankelijke begeleiding.

Open Innovatie ook voor het MKB

Globalisering heeft dus de noodzaak tot innovatie vergroot. Open markten en open concurrentie hebben een blijvend effect op de manier waarop sommige bedrijven innoveren. De korte terugverdientijd van nieuwe producten en diensten enerzijds en de ruime beschikbaarheid van mogelijke partners wereldwijd anderzijds, heeft bedrijven aangezet tot nieuw denken. Open innovatie is daarmee een feit. De publieke kennisinstellingen, universiteiten voorop, moeten een rol spelen in dit nieuwe denken. Kleine en middelgrote ondernemingen kunnen hiervan profiteren, mits zij de basisregels in acht nemen zoals die in ‘ondernemers op onderzoek' zijn samengevat. Het effect hiervan is zeer duurzaam: ruim 80% van de MKB bedrijven blijven na het eerste researchproject met publieke kennisinstellingen succesvol samenwerken.

Murk Peutz is regiodirecteur van Syntens, innovatienetwerk voor ondernemers. Exemplaren van het boek ‘Ondernemers op Onderzoek' kunnen aangevraagd worden bij Petra Kreijen, pkn@syntens.nl

Open Innovatie en Allianties

Ard-Pieter de Man

Rondom Open Innovatie staat de manager een aantal technieken ter beschikking: licensing, corporate venture capital, 'crowd sourcing', informele samenwerking. Een techniek die steeds belangrijker aan het worden is, is alliantievorming. Uit onderzoek blijkt dat managementwetenschappers heel eensgezind zijn over het positieve effect van samenwerking op innovatie. In het algemeen blijken samenwerkende bedrijven meer patenten te hebben en meer productintroducties te genereren.

Door allianties kunnen kosten en risico's worden gedeeld, waardoor meer innovatieprojecten kunnen worden opgepakt. Dit geldt bijvoorbeeld voor de samenwerking van General Motors, BMW en Daimler die gericht is op het ontwikkelen van hybride motoren. De uitwisseling van kennis tussen partners stimuleert ook de creativiteit, waardoor nieuwe innovatieve ideeën ontstaan. Tenslotte kunnen door allianties ook verschillende industrietakken met elkaar verbonden worden, waardoor onverwachte combinaties kunnen ontstaan. De Senseo van Douwe Egberts en Philips is hiervan het bekendste voorbeeld.

Vandaar dat allianties populair zijn in een tijdperk van open innovatie. Daarbij vraagt de besturing van de alliantie wel de nodige aandacht. Het blijkt namelijk verre van eenvoudig te zijn om twee of meer verschillende bedrijven op elkaar af te stemmen. Met name in situaties waar innovatie van belang is, is dat vaak moeilijk. Innovatie is immers niet volgens een spoorboekje te managen. Een innovatie-alliantie zal dus continu moeten worden aangepast aan gewijzigde omstandigheden.

Die dynamiek is kenmerkend voor open innovatie. Voor alliantiemanagement betekent zij dat na het tekenen van een samenwerkingscontract, er continu moet worden bijgestuurd. De bedrijven met de meest succesvolle allianties benoemen daarom alliantiemanagers om in overleg en onderhandeling met een partner hun alliantie aan te passen. Ook besteden deze bedrijven veel aandacht aan de 'zachte' kant van samenwerken. Cultuur, persoonlijke relaties en vertrouwen kunnen een samenwerking maken of breken. Tenslotte voeren steeds meer bedrijven regelmatig een alliantie audit uit, waarbij zij in kaart brengen of doelen, commitments en voortgang worden gehaald. Door een alliantie door te lichten op strategische, culturele, financiële en innovatie-aspecten ontstaat dan een beeld of en hoe een alliantie moet worden veranderd.

Wanneer bedrijven dit soort technieken gebruiken, zijn ze succesvollere innoveerders. Het farmaceutische bedrijf Eli Lilly is een topper op het gebied van alliantiemanagement en heeft daardoor ook een vollere innovatiepijplijn dan andere farmaceuten. Kleine, innovatieve biotechbedrijven weten dat Eli Lilly goed is in samenwerken en bieden hun technologie dus graag daar aan. Opbouw van een samenwerkingsvaardigheid is dus van groot belang. Het vermogen samen te werken is immers het kenmerk bij uitstek van open innovatie.

Ard-Pieter de Man is hoogleraar Technische Bedrijfskunde aan de Technische Universiteit Eindhoven. Recentelijk verscheen zijn boek 'Alliantiebesturing: Samenwerking als precisie-instrument', waarin hij verder ingaat op de besturing van innovatieve samenwerkingsverbanden.

Zijn vorige boek,'The Network Economy: Strategy, Structure and Management'', is hier te bestellen:

http://www.e-elgar.co.uk/bookentry_main.lasso?id=3189